ارزیابی اثرات گردشگری و ارائه راهبرد بر مبنای رویکرد گردشگری پایدار (مطالعه موردی بخش لواسانات؛ شهرستان شمیرانات)

علیرضا, شاهکوهی; عباسی, مصیب; نبی یان جوردی, فاطمه السادات; خسروی مهر, حمیده; طورانی, علی

doi:10.22034/jpd.2026.532564.1007

ارزیابی اثرات گردشگری و ارائه راهبرد بر مبنای رویکرد گردشگری پایدار (مطالعه موردی بخش لواسانات؛ شهرستان شمیرانات)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

شاهکوهی علیرضا ¹

مصیب عباسی ²

فاطمه السادات نبی یان جوردی ³

حمیده خسروی مهر ⁴

علی طورانی ⁵

¹ گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشگاه گلستان، گرگان، ایران

² گروه تاریخ، دانشگاه گلستان، گرگان، ایران

³ گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، واحد سمنان، دانشگاه آزاد اسلامی، سمنان، ایران

⁴ گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی توریسم، دانشگاه تهران، تهران، ایران

⁵ گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

10.22034/jpd.2026.532564.1007

چکیده

توسعه گردشگری در مقاصد جغرافیایی همواره با پیامدهای مثبت و منفی همراه بوده و ارزیابی این اثرات در چارچوب رویکرد توسعه پایدار، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر برای برنامه‌ریزی آگاهانه است. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی اثرات گردشگری و ارائه راهبردهای توسعه مبتنی بر رویکرد گردشگری پایدار در بخش لواسانات (شهرستان شمیرانات) انجام شده است. این تحقیق از نظر ماهیت کاربردی و از حیث روش توصیفی-تحلیلی است. داده‌ها با استفاده از مطالعات کتابخانه‌ای و میدانی (مشاهده، مصاحبه و پرسشنامه) گردآوری شده است. جامعه آماری شامل گردشگران (۳۰۰ نفر) و مردم محلی (۲۰۰ نفر) بوده که با استفاده از فرمول کوکران انتخاب شدند. برای تحلیل داده‌ها از تحلیل عاملی و ماتریس SWOT استفاده شده است. یافته‌های تحلیل عاملی، اثرات گردشگری را در هشت عامل شامل تغییرات کالبدی، اثرات مثبت اقتصادی، بهبود امکانات و خدمات، اثرات مثبت اجتماعی، آلودگی‌های زیست‌محیطی، اثرات منفی اقتصادی، اثرات منفی اجتماعی و حفاظت از منابع گردشگری طبقه‌بندی نمود. مجموع واریانس تبیین‌شده برای اثرات منفی (۵۱.۰۷ درصد) نسبت به اثرات مثبت (۴۸.۹۳ درصد) برتری دارد که نشان‌دهنده غلبه نسبی پیامدهای ناپایدار است. تحلیل SWOT نیز بیانگر آن است که منطقه علیرغم برخورداری از قوت‌هایی چون جاذبه‌های طبیعی و نزدیکی به تهران، با ضعف‌های ساختاری مانند فقدان برنامه مشخص، نظام اطلاع‌رسانی نامطلوب و کمبود زیرساخت‌ها مواجه است. بر اساس یافته‌ها، راهبردهای چهارگانه (تهاجمی، محافظه‌کارانه، رقابتی و تدافعی) برای توسعه پایدار گردشگری در منطقه ارائه شده است. نتایج نشان می‌دهد حرکت به سوی گردشگری پایدار در لواسانات نیازمند برنامه‌ریزی یکپارچه، تقویت مشارکت محلی، توسعه زیرساخت‌ها و آموزش اصول پایداری به تمامی ذی‌نفعان است.

کلیدواژه‌ها

ارزیابی اثرات گردشگری

توسعه گردشگری پایدار

تحلیل SWOT

بخش لواسانات

عنوان مقاله English

Tourism Impact Assessment and Offer Strategy Based on Approach Sustainable Tourism: A case study of section of Lavasanat - Township of Shemiranat

نویسندگان English

Ali Reza KhajehShahkuhi ¹

Mosayeb Abasi ²

Fatemeh Sadat Nabi Jordi ³

Hamide Khosravi ⁴

Ali Torani ⁵

¹ Department of Geography & Rural Planning, Golestan University, Gorgan, Iran

² Department of History, Golestan University, Gorgan, Iran

³ Department of Geography & Urban Planning, Semnan Branch, Islamic Azad University, Semnan, Iran

⁴ Department of Geography & Tourism Planning, University of Theran, Tehran, Iran

⁵ Department of Geography & Urban Planning, University of Tabriz, Tabriz, Iran

چکیده English

Tourism development in geographical destinations is always accompanied by positive and negative consequences, and assessing these effects within the framework of the sustainable development approach is an inevitable necessity for informed planning. The present study aims to evaluate the impacts of tourism and provide development strategies based on the sustainable tourism approach in Lavasanat district (Shemiranat County). This research is applied in nature and employs a descriptive-analytical method. Data were collected through library studies and field research (observation, interviews, and questionnaires). The statistical population consisted of tourists (300 individuals) and local residents (200 individuals), selected using Cochran's formula. Factor analysis and SWOT matrix were used for data analysis. The findings of factor analysis classified the impacts of tourism into eight factors: physical changes, positive economic effects, improvement of facilities and services, positive social effects, environmental pollution, negative economic effects, negative social effects, and protection of tourism resources. The total explained variance for negative effects (51.07%) exceeds that of positive effects (48.93%), indicating the relative predominance of unsustainable consequences. SWOT analysis also reveals that despite strengths such as natural attractions and proximity to Tehran, the region faces structural weaknesses including the lack of a specific plan, inadequate information systems, and insufficient infrastructure. Based on the findings, four categories of strategies (aggressive, conservative, competitive, and defensive) are proposed for sustainable tourism development in the region. The results indicate that moving towards sustainable tourism in Lavasanat requires integrated planning, strengthening local participation, infrastructure development, and educating all stakeholders on sustainability principles

کلیدواژه‌ها English

Tourism Impact Assessment

Sustainable Tourism Development

SWOT Analysis

Lavasanat District.

ابراهیم‌زاده، عیسی؛ کاظمی‌زاده، شمس‌الله و اسکندری‌ثانی، محمد. (۱۳۹۰). برنامه‌ریزی استراتژیک توسعۀ گردشگری، با تأکید بر گردشگری مذهبی (مطالعۀ موردی: شهر قم). پژوهش‌های جغرافیای انسانی (پژوهش‌های جغرافیایی سابق)، (۷۶).
سینها، پرابهاس چاندرا. (۱۳۹۰). گردشگری جهانی، گردشگری پایدار و بوم‌گردی (محمد قلی‌پور، مترجم). انتشارات مرندیز.
تقوایی، مسعود و صفرآبادی، اعظم. (۱۳۹۰). نقش مدیریت شهری در دستیابی به توسعه‌ی پایدار گردشگری شهری مطالعه موردی - شهر کرمانشاه. مطالعات جغرافیایی مناطق خشک، ۱(۴)، ۳۵-۵۲.
تولایی، سیمین. (۱۳۸۶). مروری بر صنعت گردشگری. انتشارات دانشگاه تربیت‌معلم.
الیوت، جنیفر ا. (۱۳۷۸). بررسی مفاهیم توسعه پایدار (احمد بالان، مترجم). ماهنامه جهاد، ۱۹(۲۱۸-۲۱۹).
رضوانی، محمدرضا؛ جعفری‌مقدم، سعید و رحیم‌اف، حمید. (۱۳۹۱). تأثیر گردشگری بر تقویت نگرش‌های کارآفرینانه در مناطق روستایی (مطالعه موردی: مقایسه روستاهای ابر و ابرسج، شهرستان شاهرود). فصلنامه پژوهش‌های روستایی، ۳(۲)، ۱۵۳-۱۷۴.
رضوانی، محمدرضا؛ اکبریان‌رونیزی، سعیدرضا؛ رکن‌الدین افتخاری، عبدالرضا و بدری، سید علی. (۱۳۹۱). تبیین شاخص‌های محک پایداری در ارزیابی آثار الگوهای گردشگری در نواحی روستایی پیرامون کلان‌شهرها (مطالعه موردی: نواحی روستایی پیرامون کلان‌شهر تهران). پژوهش‌های جغرافیای انسانی، (۸۱).
رکن‌الدین افتخاری، عبدالرضا، و مهدوی، داود. (۱۳۸۴). راه‌های توسعه گردشگری با استفاده از مدل SWOT (مطالعه موردی: دهستان لواسان کوچک). فصلنامه مدرس علوم انسانی، (۲).
رکن‌الدین افتخاری، عبدالرضا، مهدوی، داود، و پورطاهری، مهدی. (۱۳۸۹). فرآیند بومی‌سازی شاخص‌های توسعه پایدار گردشگری روستایی در ایران. پژوهش‌های روستایی، (۴).
رکن‌الدین افتخاری، عبدالرضا، مهدوی، داود، و اکبری سامانی، ناهید. (۱۳۹۲). ارائه الگوی برنامه‌ریزی راهبردی توسعه گردشگری پایدار روستایی (مطالعه موردی: دهستان لواسان کوچک). پژوهش‌های جغرافیای انسانی، ۴۵(۱).
سرایی، محمدحسین، لطفی، صدیقه، و ابراهیمی، سمیه. (۱۳۸۹). ارزیابی و سنجش سطح پایداری توسعه محلات شهر بابلسر. مجله پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، ۱(۲).
سنایی، مهدی. (۱۳۸۶). نقش و عملکرد گردشگری در توسعه پایدار نواحی روستایی (مطالعه موردی: دهستان مرکزی کلاردشت) [رساله دکتری، دانشگاه تهران]. دانشکده جغرافیا.
شریف‌زاده، ابوالقاسم، و مراد‌نژاد، همایون. (۱۳۸۱). توسعه پایدار و توسعه روستایی. ماهنامه اقتصادی-اجتماعی جهاد، (۲۵۰-۲۵۱).
قدمی، مصطفی، تولایی، سیمین، و فاطمی، سید محمدمهدی. (۱۳۸۹). ارزیابی استراتژیک قابلیت‌های توسعه گردشگری: مطالعه موردی شهر فریدون‌کنار. نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، ۱۶.
قدمی، مصطفی. (۱۳۹۰). ارزیابی و تدوین استراتژی مقصد در چارچوب رویکرد توسعه پایدار گردشگری (نمونه موردمطالعه: کلان‌شهر مشهد). مطالعات و پژوهش‌های شهری و منطقه‌ای، ۳(۹).
قدمی، مصطفی، و علیقلی‌زاده فیروزجایی، ناصر. (۱۳۹۱). ارزیابی توسعه گردشگری مقصد در چارچوب پایدار (نمونه موردمطالعه: دهستان تمشکل، شهرستان تنکابن). تحقیقات جغرافیایی، ۲۷(۱)، ۷۹-۱۰۴.
کاظمی، مهدی؛ اسماعیلی، محمدرضا و بیگی فیروزی، الله‌یار. (۱۳۹۱). تدوین و اولویت‌بندی استراتژی‌های مناسب توسعه گردشگری پایدار (مطالعه موردی: استان لرستان). مطالعات مدیریت گردشگری، ۷(۱۹).
واحدپور، غلامعباس و جعفری، مهتاب. (۱۳۹۰). ارائه راهبردهای مدیریت و توسعه پایدار زیرساخت‌های گردشگری ایران با تأکید بر مدل SWOT. فصلنامه برنامه‌ریزی منطقه‌ای، ۱(۱).
هادیانی، زهره؛ احدنژاد، محسن؛ کاظمی‌زاده، شمس‌الله و قنبری، حکیمه. (۱۳۹۱). برنامه‌ریزی راهبردی توسعه گردشگری بر اساس تحلیل SWOT (مطالعات موردی: شهر شیراز). جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، ۲۳(۳)، ۴۷.

Borges, M. A., Carbone, G., Bushell, R., & Jaeger, T. (2011). Sustainable tourism and natural World Heritage: Priorities for action. IUCN.
Butler, R., Hall, C. M., & Jenkins, J. (1997). Tourism and recreation in rural areas.
John Wiley & Sons.
Choi, S. H. (2003). Measurement of sustainable development progress for managing community tourism [Doctoral dissertation, Texas A&M University].
Dwyer, L., Edwards, D., Mistilis, N., Roman, C., & Scott, N. (2009). Destination and enterprise management for a tourism future. Tourism Management, 30(2), 63-74.
Fazenda, N., Da Silva, E. N., & Costa, C. (2010). Douro Valley Tourism Plan: The plan as part of a sustainable tourist destination development process. Journal of World Hospitality and Tourism, 2(4), 428-440.
Fokiali, P., Xanthakou, Y., Tatlidil, E., & Kaila, M. (2006). Tourism and sustainable development strategies in Rhodes: The awareness of the local societies. Ege Academic Review, 6(2), 25-46.
Fons, M. V. S., Fierro, J. A. M., & Patino, M. G. (2011). Rural tourism: A sustainable alternative. Applied Energy, 88(2), 551-557.
Hall, C. M. (2000). Tourism planning: Policies, processes and relationships. Pearson Education.
Hall, C. M., & Boyd, S. W. (Eds.). (2005). Nature-based tourism in peripheral areas: Development or disaster? Channel View Publications.
Harrison, L. C., Jayawardena, C., & Clayton, A. (2003). Sustainable tourism development in the Caribbean: Practical challenges. International Journal of Contemporary Hospitality Management, 15(5), 294-298.
Hatton, M. J. (1999). Community-based tourism in the Asia Pacific. School of Media Studies, Humber College/CTC/APEC.
Jayawardena, C., Patterson, D. J., Choi, C., & Ryan, B. (2008). Sustainable tourism development in Niagara. International Journal of Contemporary Hospitality Management, 20(3), 258-277.
Jurowski, C., Uysal, M., & Williams, D. R. (1997). A theoretical analysis of host community resident reactions to tourism. Journal of Travel Research, 36(2), 3-11.
Lordkipanidze, M., Brezet, H., & Backman, M. (2005). The entrepreneurship factor in sustainable tourism development. Journal of Cleaner Production, 13(8), 787-798.
McIntosh, R. W., Goeldner, C. R., & Ritchie, J. R. B. (1995). Tourism: Principles, practices, philosophies (7th ed.). John Wiley & Sons.
McKercher, B. (1993). Some fundamental truths about tourism: Understanding tourism's social and environmental impacts. Journal of Sustainable Tourism, 1(1), 6-16.
Mowforth, A., & Munt, I. (1998). Tourism and sustainability: New tourism in the third world. Routledge.
Reid, D. (1995). Sustainable development: An introductory guide. Earthscan Publications.
Reinhold, T. K., & Diara, A. (2000). The role of tourism in development planning.Department of Business Management, Lincoln University.
Shen, F., Hughey, K., & Simmons, D. (2008). Connecting the livelihoods approach and tourism: A review of the literature toward integrative thinking. Lincoln University.
Sinclair, D., & Jayawardena, C. (2003). The development of sustainable tourism in the Guianas. International Journal of Contemporary Hospitality Management, 15(7), 402-407.
Sugiarti, R., Ernawati, D., & Birtles, A. (2003). The potential for developing ecologically sustainable rural tourism in Surakarta, Indonesia: A case study. ASEAN Journal on Hospitality and Tourism, 2(2), 78-90.
Swarbrooke, J. (1999). Sustainable tourism management. CABI Publishing.
UNWTO. (2007). Tourism highlights 2007 edition. https://www.e-unwto.org/
WTO [World Tourism Organization]. (2008). UNWTO world tourism barometer (Vol. 6, No. 1).
Elliott, J. A. (1999). An examination of sustainable development concepts (A. Balan, Trans.). Jihad Monthly, 19(218-219). [in persian]
Ghadami, M. (2011). Evaluation and formulation of destination strategy within the framework of sustainable tourism development approach (Case study: Mashhad metropolis). Urban and Regional Studies and Research, 3(9). [in persian]
Ghadami, M., & Aligholizadeh Firouzjaei, N. (2012). Evaluation of destination tourism development in a sustainable framework (Case study: Tameshkol Dehestan, Tonekabon county). Geographical Research, 27(1), 79-104. [in persian]
Ghadami, M., Tolaei, S., & Fatemi, S. M. M. (2010). Strategic evaluation of tourism development capabilities: A case study of Fereydunkenar city. Journal of Applied Research in Geographical Sciences, 16. [in persian]
Hadiani, Z., Ahadnejad, M., Kazemizadeh, S., & Ghanbari, H. (2012). Strategic planning of tourism development based on SWOT analysis (Case study: Shiraz city). Geography and Environmental Planning, 23(3), 47. [in persian]
Kazemi, M., Esmaeili, M. R., & Beygi Firouzi, A. (2012). Formulation and prioritization of appropriate strategies for sustainable tourism development (Case study: Lorestan province). Tourism Management Studies, 7(19). [in persian]
Rezvani, M. R., Akbarian Ronizi, S. R., Rokneddin Eftekhari, A., & Badri, S. A. (2012). Explaining sustainability benchmarks in evaluating the effects of tourism patterns in rural areas around metropolises (Case study: Rural areas around Tehran metropolis). Human Geography Research, (81). [in persian]
Rezvani, M. R., Jafari Moghadam, S., & Rahim Af, H. (2012). The impact of tourism on strengthening entrepreneurial attitudes in rural areas (Case study: Comparison of Abr and Abarsaj villages, Shahroud county). Rural Research Quarterly, 3(2), 153-174. [in persian]
Rokneddin Eftekhari, A., & Mahdavi, D. (2005). Ways to develop tourism using the SWOT model (Case study: Lavasan-e Kuchak rural district). Modares Human Sciences Quarterly, (2). [in persian]
Rokneddin Eftekhari, A., Mahdavi, D., & Akbari Samani, N. (2013). Presenting a strategic planning model for sustainable rural tourism development (Case study: Lavasan-e Kuchak rural district). Human Geography Research, 45(1). [in persian]
Rokneddin Eftekhari, A., Mahdavi, D., & Pourtaheri, M. (2010). The process of localizing sustainable rural tourism development indicators in Iran. Rural Research, (4). [in persian]
Sanaei, M. (2007). The role and function of tourism in sustainable development of rural areas (Case study: Markazi Dehestan of Kelardasht) [Doctoral dissertation, University of Tehran]. Faculty of Geography. [in persian]
Saraei, M. H., Lotfi, S., & Ebrahimi, S. (2010). Evaluation and measurement of sustainability level of development in neighborhoods of Babolsar city. Journal of Urban Research and Planning, 1(2). [in persian]
Sharifzadeh, A., & Moradnejad, H. (2002). Sustainable development and rural development. Jihad Economic-Social Monthly, (250-251). [in persian]
Sinha, P. C. (2011). Global tourism, sustainable tourism and ecotourism (M. Gholipour, Trans.). Marandiz Publications. [in persian]
Taqvaei, M., & Safarabadi, A. (2011). The role of urban management in achieving sustainable development of urban tourism (Case study: Kermanshah city). Geographical Studies of Arid Regions, 1(4), 35-52. [in persian]
Tolaei, S. (2007). An overview of the tourism industry. Tarbiat Moallem University Press. [in persian]
Vahedpour, G., & Jafari, M. (2011). Presenting management and sustainable development strategies for Iran's tourism infrastructure with emphasis on the SWOT model. Regional Planning Quarterly, 1(1). [in persian]